Ułatwienia dostępu

Skip to main content

Obowiązki i odpowiedzialność zarządów organizacji pozarządowych

29 maja, 2024

Organizacje pozarządowe – stowarzyszenia i fundacje – są najczęściej zarządzane przez organ zarządu, który może być jednoosobowy lub kilkuosobowy. Mimo, iż członkowie zarządu często pełnią swoje funkcje społecznie, nie pobierając wynagrodzenia z tego tytułu, to nie zmienia to faktu, że obowiązki i odpowiedzialność spoczywająca na nich jest taka jak w przypadku zarządów innych jednostek.

Obowiązek posiadania organu zarządzającego wynika z przepisów ustawy Prawa o stowarzyszeniach (art.11 pkt 3) oraz ustawy o fundacjach (art.10). Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie dodaje wymóg „kolegialnego organu zarządzania”, niezależnego od organu kontroli w przypadku organizacji pożytku publicznego (art. 20). Zgodnie z orzeczeniem Sądu Najwyższego (któremu nie nadano jednak rangi zasady prawnej), zarząd fundacji powinien być organem kolegialnym, co oznacza, że powinien składać się z więcej niż jednej osoby.

Wynika to z tego, że jednoosobowe zarządy mogą generować różnego rodzaju problemy np. uzależnienie działalności fundacji od jednej osoby.

Zarząd fundacji

Zarząd to jedyny obowiązkowy organ fundacji, a w statucie powinno być jasno określone w jaki sposób dokonuje się wyboru członków zarządu. Ustawa o fundacjach nie reguluje kwestii liczby członków zarządu fundacji. Zatem w zarządzie fundacji funkcja ta może być pełniona przez jedną lub kilka osób. Rekomendowane jest jednak, aby organ ten był kolegialny, czyli składający się z więcej niż jednej osoby. Funkcję członka Zarządu można pełnić przez więcej niż jedną kadencję. Pierwszy skład Zarządu, w tym Prezesa, powołuje Fundator.

Sam zarząd pełni funkcję władzy wykonawczej fundacji. Zarząd odpowiada za jej faktyczne codzienne działanie, reprezentuje organizację na zewnątrz, zawiera i podpisuje umowy, podejmuje współpracę z innymi podmiotami. Odpowiada również za majątek fundacji (np. przyjmuje darowizny, podpisuje zobowiązania czy sprawozdania finansowe). Realizując cele fundacji, działa zgodnie z postanowieniami statutu oraz obowiązującym prawem. Wydaje zarządzenia oraz uchwala regulaminy regulujące sprawy wewnętrzne. Zarząd podejmuje także decyzje w sprawach pracowniczych oraz zatwierdza programy działania fundacji.

Zarząd stowarzyszenia

Stowarzyszenie jest obowiązane posiadać zarząd i organ kontroli wewnętrznej. Zarząd stowarzyszenia jest wybierany przez Walne Zebranie Członków czyli najwyższa władzę w stowarzyszeniu. Struktura zarządu, czyli jego liczebność oraz czas trwania kadencji musi wynikać ze statutu. Zarząd stowarzyszenia również działa zgodnie z wytycznymi statutu oraz decyzjami walnego zebrania członków. W statucie określony jest zakres spraw, za które odpowiada (np. wypowiadanie się w imieniu stowarzyszenia, dbanie o majątek, kierowanie działalnością stowarzyszenia). Musi postępować również zgodnie z obowiązującym prawem.

Członkowie zarządu organizacji ponoszą odpowiedzialność w przypadku:

  • zobowiązań podatkowych
  • składek na ubezpieczenia społeczne
  • innych długów, ale tylko w przypadku gdy stowarzyszenie lub fundacja prowadzi działalność gospodarczą i nie złożyło w określonym terminie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Dodatkowo w statucie mogą zostać określone szczegółowe zasady odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania majątkowe wobec jego wierzycieli. Wówczas odpowiedzialność członków zarządu może zostać rozszerzona, postanowieniami statutu, także na inne długi poza wskazanymi powyżej. 

Rodzaj odpowiedzialności zarządu organizacji:

  1. Odpowiedzialność podatkowa. 

Zgodnie z obowiązującymi przepisami fundacja czy stowarzyszenie może być podmiotem prawa podatkowego i występować w roli podatnika między innymi podatku dochodowego od osób prawnych czy podatku od towarów i usług albo płatnika na przykład podatku dochodowego od osób fizycznych. Zgodnie bowiem z przepisem Ordynacji podatkowej: „Za zaległości podatkowe innych osób prawnych niż wymienione w art. 116 odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie organów zarządzających tymi osobami”.

  1. Odpowiedzialność cywilna.

Członkowie zarządu mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności, jeśli ich działania lub zaniechania wyrządzą szkodę innym osobom lub majątkowi fundacji. Odpowiedzialność opiera się na dwóch podstawach prawnych:

  • Art. 415 kodeksu cywilnego: Mówi on, że kto z winy swojej wyrządził drugiemu szkodę, ten jest zobowiązany do jej naprawienia. W tym przypadku szkodą może być zarówno szkoda wyrządzona bezpośrednio osobom trzecim, jak i szkoda wyrządzona majątkowi fundacji, o ile jest ona bezpośrednim i adekwatnym skutkiem działania lub zaniechania członków zarządu.
  • Art. 471 kodeksu cywilnego: Dotyczy on odpowiedzialności za nienależyte wykonanie zobowiązania. W przypadku członków zarządu zobowiązaniem może być np. dbałość o majątek fundacji.

Mając na uwadze powyższe to:

  • Zarząd musi działać w taki sposób, aby nie wyrządzać szkód innym osobom ani majątkowi fundacji.
  • Jeśli członkowie zarządu zaniedbają swoje obowiązki i w wyniku tego dojdzie do szkody, mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności.
  1. Odpowiedzialność karna. 

Członkowie zarządu fundacji/ stowarzyszenia ponoszą odpowiedzialność karną przewidzianą w ustawie o rachunkowości za nieprowadzenie ksiąg rachunkowych, ich nierzetelne prowadzenie albo prowadzenie ich niezgodnie z przepisami tej ustawy określoną w art. 77 ust. 1. Z tego tytułu może na członków zarządu być nałożona tak kara grzywny, jak i pozbawienia wolności.

  1. Odpowiedzialność w przypadku niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Stowarzyszenie czy fundacja, która prowadzi działalność gospodarczą, posiada jednocześnie zdolność upadłościową. W związku z czym, jeżeli zachodzą przesłanki do ogłoszenia jej upadłości, a więc stowarzyszenie/fundacja stała się niewypłacalna tj. nie reguluje swoich wymagalnych zobowiązań bądź co prawda je reguluje ale jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość jej majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający dwadzieścia cztery miesiące, zarząd winien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości w terminie 30 dni od dnia wystąpienia przesłanek upadłości. Jeżeli stowarzyszenie/fundacja nie zrobi tego w ustawowym terminie, a wierzyciel poniesie szkodę, zarząd ponosi wtedy odpowiedzialność.

  1. Odpowiedzialność wobec innych organów administracji publicznej.

Odpowiedzialność taka występuje np. przed Urzędem Ochrony Danych Osobowych UODO za nieprawidłowe przestrzeganie danych osobowych. 

Źródło: