Ułatwienia dostępu

Skip to main content

Nadzór nad NGO i kontrole w organizacjach pozarządowych

22 lutego, 2024

Działalność stowarzyszeń i fundacji podlega nadzorowi. Zarówno stowarzyszenia jak i fundacje muszą się liczyć z tym, że regulacje prawne przewidują dość szeroki nadzór nad nimi. Warto jednak zaznaczyć, że nadzór nad stowarzyszeniami oraz fundacjami różni się pod względem m.in. jego rodzaju czy zakresu.

Kontrola oznacza, że nadzorujący ma prawo ustalić, zbadać według określonych procedur, czy organizacja działa zgodnie z prawem. Organizacje prowadząc swoją działalność muszą mieć świadomość, że podlegają różnym przepisom prawa i obowiązkom, i że różne podmioty mogą je skontrolować.

Nadzór nad fundacjami

Możemy wyróżnić dwie formy w zakresie nadzoru nad fundacjami. Pierwsza z nich to nadzór bezpośredni, który zgodnie z przepisami ustawy o fundacjach jest prowadzony przez Sąd. Niemniej jednak istnieją dwa przeciwstawne poglądy dotyczące tego, który Sąd sprawuje nadzór nad fundacjami. Pierwszy z nich wskazuje, że to sąd rejestrowy jest właściwym organem nadzoru. Natomiast drugi, przeważający pogląd podkreśla, że sąd rejestrowy nie posiada uprawnień do stosowania środków nadzorczych, wobec tego to sąd rejonowy właściwy ze względu na miejsce siedziby organu składającego wniosek jest uprawniony do nadzoru. Do środków nadzoru stosowanych bezpośrednio przez sąd, na wniosek organów wykonujących nadzór bezpośredni należy wydanie:

  1. Postanowienia orzekającego o zgodności działania fundacji z przepisami prawa, postanowieniami statutu oraz nadanymi jej celami.
  2. Postanowienia uchylającego uchwałę zarządu.
  3. Postanowienia zawieszającego zarządu fundacji i wyznaczającego zarządcę przymusowego.

Natomiast nadzór nad fundacjami sprawowany jest przez ministra właściwego ze względu na zakres jego działania oraz cel fundacji i starostę lub prezydenta miasta na prawach powiatu. Zakres działalności organów administracji publicznej w zakresie nadzoru nad fundacjami polega głównie na badaniu czy fundacje realizują cele nadane im przez fundatora oraz sprawdzaniu czy ich działalność jest zgodna z prawem. W ramach nadzoru sprawowanego przez organy administracji publicznej, fundacja zobowiązania jest co do zasady również corocznie składać właściwemu ministrowi sprawozdania ze swojej działalności. Jest ono składane w formie pisemnej, podpisane przez członków zarządu fundacji za okres roku kalendarzowego.

Nadzór nad stowarzyszeniami

Nadzór nad stowarzyszeniami sprawują sądy oraz organy administracji publicznej. Organami administracji publicznej, które posiadają kompetencje, aby kontrolować stowarzyszenia to:

  1. Wojewoda właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia – w zakresie nadzoru nad działalnością stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego.
  2. Starosta właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia – w zakresie nadzoru nad innymi niż wymienione w pkt 1 stowarzyszeniami.

Nadzór nad działalnością stowarzyszeń sprawowany przez organy administracji publicznej ograniczony jest do badania zgodności ich działania z przepisami prawa i postawieniami statutu. Przede wszystkim organy nadzorujące mogą żądać:

  1. Dostarczenia przez zarząd stowarzyszenia odpisów uchwał walnego zebrania członków (zebrania delegatów)
  2. Niezbędnych wyjaśnień od władz stowarzyszenia.

Zgodnie z art. 26. ustawy Prawo o stowarzyszeniach, w przypadku gdy stowarzyszenie nie zastosuje się do tych żądań, sąd, na wniosek organu nadzorującego, ma możliwość nałożenia grzywny w wysokości jednorazowo nie przekraczającej 5000 zł. Stowarzyszenie ma prawo wystąpienia w ciągu 7 dni do sądu o zwolnienie z grzywny.

Natomiast sąd, na wniosek organu nadzorującego lub prokuratora może w zakresie nadzoru nad stowarzyszeniami:

  1. Udzielić upomnienia władzom stowarzyszenia.
  2. Uchylić niezgodną z prawem lub statutem uchwałę.
  3. Rozwiązać stowarzyszenie, jeżeli jego działalność wykazuje rażące lub uporczywe naruszanie prawa albo postanowień statutu i nie ma warunków do przywrócenia działalności zgodnej z prawem lub statutem. Co ważne sąd może zobowiązać władze stowarzyszenia do usunięcia nieprawidłowości w określonym terminie i zawiesić postępowanie. Gdy termin bezskutecznie upłynie, sąd na wniosek organu nadzorującego lub z własnej inicjatywy podejmie zawieszone postępowanie.

Nadzór nad Organizacjami Pożytku Publicznego

Nadzór nad działalnością organizacji mających status organizacji pożytku publicznego (OPP) w zakresie korzystania przez nie z uprawnień wynika z przepisów ustawy z dnia 15 września 2017 r. o Narodowym Instytucie Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego sprawuje Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego.

Przewodniczący Komitetu do Spraw Pożytku Publicznego jest organem właściwym w zakresie kontroli organizacji pożytku publicznego, które są prowadzone na podstawie okresowego planu kontroli. Poza planem mogą być przeprowadzane kontrole doraźne (w trybie uproszczonym) w szczególności w celu sprawdzenia informacji zawartych w skargach i wnioskach, a także zbadania sposobu realizacji zaleceń pokontrolnych. Szczegółowe warunki, sposób i tryb przeprowadzania kontroli organizacji pożytku publicznego określa rozporządzenie Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego z dnia 24 października 2018 r. w sprawie przeprowadzania kontroli organizacji pożytku publicznego.

Przewodniczący może również zlecić przeprowadzenie kontroli: Wojewodzie oraz Dyrektorowi Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego.

Kontrolę przeprowadzają osoby posiadające imienne upoważnienie Przewodniczącego Komitetu, a w przypadku powierzenia przeprowadzenia kontroli osoby posiadające imienne upoważnienie organu, któremu powierzono kontrolę. Dokonane w postępowaniu kontrolnym ustalenia są opisywane w protokole kontroli. Z kolei wystąpienie pokontrolne zawiera ocenę stanu faktycznego wynikającą z ustaleń zawartych w protokole kontroli, w tym opis ustalonych uchybień lub nieprawidłowości. Powinno określać także przyczyny powstania nieprawidłowości lub uchybień, zakres i ich skutki, a także termin usunięcia uchybień lub nieprawidłowości. 

Kto sprawuje nadzór nad fundacjami? Kto sprawuje nadzór nad stowarzyszeniami? Chcesz dowiedzieć się więcej? Wybierz najbliższy Lokalny Inkubator NGO, skontaktuj się i umów się na doradztwo już dziś!

Źródło: www.kucharskirobert.pl, www.gov.pl
Foto: www.pexels.com